کتاب؛ یار مهربان و همیشگی سینمای ایران
به گزارش فیلمنت نیوز، از دههها پیش به این سو، رابطهای طولانی و پرفرازونشیب همراه با سوتفاهمهای بسیار میان ادبیات و سینما شکل گرفته است که در قالب اقتباس حضوری پررنگ روی پرده نقرهای دارد. در عین حال، با فیلمهایی مواجه میشویم که از اقتباس به شکل کلاسیک آن عبور کرده و گاه یک عنوان کتاب نقشی دراماتیک در فیلمنامه ایفا میکند. سینمای ایران نیز در هر ۲ مورد تلاشهای زیادی کرده است، به ویژه در سالهای اخیر که اقتباس بسیار پررنگتر از سالهای گذشته شده است.
کتاب و کتابخوانی جزو مقولههایی است که پیوندی عمیق با رگ و ریشه ایرانی داشته و کاملا شمایلی نوستالژیک در ذهن عموم مردم دارد؛ به ویژه مخاطبان جدیتر سینما که به ادبیات نگاه ویژه و حتی شاعرانهای داشته و خاطرات زیادی از آن را گوشهای از ذهن خویش دارند.
حال به بهانه هفته کتابخوانی، نگاهی کوتاه به چند فیلم سینمایی ایرانی در سالهای مختلف میاندازیم که در آن یک کتاب خاص، نقشی کلیدی در ساختار فیلمنامه آن داشته است.
«هامون»: ذن و فن نگه داشتن موتورسیکلت
بدون شک، داریوش مهرجویی را میتوان کتاببازترین فیلمساز ایرانی قلمداد کرد که تقریبا تمامی آثارش یا اقتباسی بوده یا یک عنوان خاص در پیکره فیلمنامه آن نقش دارد.
«هامون» نمونه شاخصی در این باب محسوب میشودکه مهرجویی در آن ارجاع مستقیمی به کتاب ذکر شده نوشته رابرت پیرسیگ میدهد. شرح خاطرات سفر ۱۷ روزه نویسنده با موتورسیکلت خود از مینه سوتا به کالیفرنیا که درونمایه فلسفیاش در باب ذن، نظر مهرجویی را به خود جلب کرده است و در سکانس معروف دیدار حمید هامون با مهشید در کتابفروشی، ارادت خود به آن را ابراز میکند. این فیلم با همان نگاه شوخ و شنگ مهرجویی است که به زبان سینما در آمده و یکی از فیلم کالتهای تاریخ سینمای ایران به حساب میآید.

هامون را در فیلم نت ببنید
«پری»: دل با یار و سر به کار
سومین فیلم از سه گانه زنانه مهرجویی که با نگاهی به رمان «فرانی و زویی» نوشته جروم دیوید سالینجر ساخته شده و قهرمان آن پری تنها دختر خانوادهای فرهنگی است که سه برادر با ویژگیهای خاص خود دارد. از طرف دیگر، درگیر کتاب قدیمی جلدسبزی نوشته عارفی گمنام از قرن پنجم هجری شده است که سیر و سلوک شخصی خود را شرح داده است؛ کتابی که پیش از این توسط اسد برادر بزرگتر پری که خودسوزی کرده، خوانده شده و احوالات غریبی را برای خواننده خود رقم میزند.
مهرجویی هنر خود در ارائه مفاهیم فلسفی به زبانی نه چندان پیچیده و تقریبا همه فهم را در پری به اوج رسانده است و پایان درخشانی را برای سه گانه خود رقم میزند. با نقش آفرینی متفاوتی از نیکی کریمی، علی مصفا و خسرو شکیبایی که بیش از هر بازیگر دیگری با جهان مدنظر داریوش مهرجویی اخت شده بود.

«نان و شعر»: مجید شاعر پیشه و «بینوایان»
کیومرث پوراحمد که در سریال «قصههای مجید» روی شاعرپیشگی و خوره کتاب بودن مجید باغبیگی مانور داده بود، در آخرین نسخه سینمایی آن ارجاعی تمام و کمال به رمان مشهور «بینوایان» اثر ویکتور هوگو داده است و آن را به اسکلت فیلمنامه فیلم گره میزند.
تلاش مجید برای نگه داشتن نسخهای از کتاب به امانت گرفته شده از کتابخانه عمومی شهر و گم شدن چکی که شوهرخواهرش لای کتاب کتابخانه خود گذاشته، نقطه عطف فیلم را رقم زده و الباقی داستان حول محور آن میچرخد. انتخاب بینوایان نیز انتخاب هوشمندانه و در عین حال طنازانهای است که با وضع و حال مجید که در نانوایی سنگکی کار می کند، کاملا همخوانی دارد!

«مارمولک» و اهلی شدن به دست «شازده کوچولو»
کمال تبریزی و پیمان قاسمخانی در این فیلم پرسروصدا از کتاب بسیار مشهور «شازده کوچولو» که طرفداران زیادی هم در ایران دارد، به شکل ظریفی بهره گرفته و تم آن را به درونمایه فیلم گره زده اند. جایی که رضا مشهور به رضا مارمولک سارق باسابقه پس از پوشیدن لباس یک روحانی در بیمارستان، به مرور تغییر هویت داده و به یک حاج رضا احمدی دیگر تبدیل میشود که پیش از دستگیری رضا درگذشته است؛ همان اهلی کردن که آنتوان دو سنت اگزوپری از آن حرف زده و از نگاه سوررئالیستی خود به مقوله زندگی و عشق پرداخته است. قاسمخانی هم از چکیده این کتاب محبوب و جهانی بهره گرفته و آن را به تم اصلی فیلمنامه خود تبدیل کرده است.

«فروشنده»: از آرتور میلر تا غلامحسین ساعدی!
یکی از مهمترین ساختههای سینمایی فرهادی که اسکار هم برایش به همراه داشت، به شکلهای مختلف به ادبیات ارجاع داده است. یکی نمایشنامه «مرگ فروشنده» نوشته آرتور میلر است که شخصیتهای اصلی کار یعنی عماد و رعنا مشغول تمرین آن برای اجرا هستند و بخشهایی از آن به تکههای مهمی از فیلم گره خورده است.

دیگری جایی است که عماد به عنوان معلم و سر کلاس درس از مسخ شدگی حرف زده و روی وایت برد کلاس نام نمایشنامه «گاو» نوشته غلامحسین ساعدی دیده میشود. دیالوگهای عماد نیز ارتباط تماتیک با درونمایه نمایشنامه دارد.
محمد جلیلوند




